منو
 کاربر Online
455 کاربر online
 : تاریخ
برای پاسخ دادن به این ارسال باید از صفحه قبلی اقدام کنید.   کاربر offline دبير گروه تاريخ 3 ستاره ها ارسال ها: 204   در :  چهارشنبه 29 دی 1389 [10:57 ]
  منبع جغرافیای ساسانی
 

مورخ ارمنی در قرن پنجم میلادی به نام موسی خورن کتابی درباره جغرافیای ایران در عهد ساسانی نوشته که «مارکوارت» خاور شناس آلمانی آن را ترجمه و با حواشی و تعلیقاتی به زبان آلمانی به نام ایرانشهر منتشر ساخته‌است. در این اثر، تقسیمات ایران را تا اواخر دوره ساسانی نقطه به نقطه مشخص می‌کند و به زبان پهلوی ساسانی نوشته شده و در دوره اسلام یکلیه کتاب‌های جغرافیا که به نام المسالک و الممالک نوشته شد از ترجمه آن کتابهایی بود که در دوره ساسانی نوشته شده‌بود.
از ابتدای دوره ساسانی تا زمان انوشیروان چه کسانی کشور را اداره می کردند؟
قبل از انوشیروان ایران را مرزبانان اداره می‌کردند و از میان ایشان چهار مرزبان خیلی اهمیت داشتند. آن مرزبانان عبارت بودند از:
1. مرزبان ارمنستان 2- مرزبان خوارزم 3- مرزبان حدود روم 4- مرزبان مرز خزرها و ارانی‌ها (منظور از اران سرزمین‌های شمال رود ارس بود)
به مرزبان ها تخت نقره ی می دادند به استثنای مرزبان حدود خزر که تختی از زر داشت. فرمانرو ایانی که از خانواده سلطنت بودند، لقب شاهی داشتند. چنان که می‌نویسد، زمانی که اعراب به ایران آمدند، عده شاهان محلی بر 26 شاه بالغ می‌گردید. بعضی از والایاتی که شاه داشتند از این قرار بودند.
نیشابور، مرو، سرخس، هرات، زابلستان، کابل، سند، سمرقند و بخارا، فرغانه، خوارزم، سیستان، مرو رود، گرگان، نیسا بامیان، بادغیس

انوشیروان ، ایران را به چند قسمت تقسیم کرد

خسرو انوشیروان را به چهار قسمت کرد و هر قسمت را ناحیه یا «پاذگس» می‌گفتند جایی که از نظر نظامی اداره می‌شد یک سپهبد بود ولی امور کشوری در دست پاذکسبان (پازوس بان) بود.
این چهار ناحیه عبارت بودند از:
1- اپاختر ( یعنی ایالت شمالی )
2- خراسان ( یعنی ایالت شرقی )
3- نیم روز (ایالت جنوبی )
4- خوروران ( یعنی ایالت غربی)

نحوه اداره هر ناحیه

برای هر کدام از پاذگس، نایب السلطنه‌ای معین شده‌بود که او را «پاذگسبان» می‌خواندند و او فرمانداران و بخش داران را معین می کرد ولی لشکر تحت فرمان او نبود بلکه آن را از رئیس سپاه که سپه بت نام داشت (سپهبد) فرمان می‌بردند. عده سپهبدان نیز چهار نفر بود. حکام شهرستان‌ها را مرزبان می‌گفتند. غیر از مرزبانان در بعضی از محل‌ها فرمانروایانی بودند که «استندار» خوانده می‌شدند. اینان سابقاً مدیران املاک خالصه بودند. قبل از سلطنت انوشیروان سپهبدها بر حاکمان کشوری تفوق نداشتند ولی از زمان انوشیروان تا بر افتادن ساسانیان، همه فرمانروایان کشور و پاذگسبانان تحت فرمان سپهبدها بودند.
مغرب ایران (خوروران) شامل کدام نواحی بودند؟
مطالب این قسمت از منابع زیر گرفته شده‌است.
تاریخ طبری، جفرافیای تاریخی کشورهای اسلامی نوشته قرچانلو و تاریخ و فرهنگ ایران در دوره انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی نوشته دکتر محمد مهدی ملایری، خوروران (خوربران) شامل ولایت های زیر می‌باشد.
1- «مای» که از معبر حلوان تا همدان و کنگاور که در قدیم کنگاور بار می‌گفتند نیز جزو این ولایت بود. کلمه مای همان ماد قدیم است که بعدها تبدیل به ماه شده‌است چنان که بعضی از قسمت های نهاوند و عراق عرب امروز را ماه نهاوند و ماه بصره و کوفه و در جمع ماهات می گفتند . بعدها که اعراب ایران را فتح کردند سرزمین ماد را از نظر مالیاتی به دو قسمت کردند. یکی را ماه البصره (نهاوند)و دیگری را ماه الکوفه نام نهاده بودند.
2- تمام سرزمین‌های سواد (سورستان) (عراق کنونی)
3- کرمانشاه، کردستان و لرستان
سرزمین سورستان به ویژه منطقه بابل ، تیسفون ، سلوکیه به منزله «دل ایرانشهر» محسوب می شد. سرزمین سورستان شامل استان‌های زیر بود.
1-«استان شادفیروز» که مدائن پایتخت ساسانیان جزءآن بود.
2-«استان شادقبا» که جلولا و انبار از ولایات تابعه آن بودند . نام دیگر انبار «فیروز شاپور» بوده است .
3- «استان شاد هرمز»که مهم ترین شهر آن تیسفون بود .
4- «استان بازیجان خسرو» در خاور دجله که منطقه نهروان تابع آن بود .
5- «استان کسکر» (شادشاپور) که معروفترین شهر آن «واسط » بود .که نام دوره ساسانی آن خسرو شاپور بوده است .«کسکر» را پسر تهمورث بنا کرده است .
6-استان «پادبهمن»که مهم ترین منطقه آن میشان است که عرب ها به آن میسان گفته‌اند.
7- استان هفتم (استان فیروز شاپور) معروف است که به غیر از شهر فیروز شاه پور است.
8- استان هشتم (استان اردشیر بابکان) که معروف‌ترین شهر آن «به اردشیر» بوده‌است.

نیم روز یا ولایات جنوبی

1- پارس که شامل 6 قسمت تقسیم می‌شد: استخر – شاهپور (بیشاپور) اردشیر خوره – داراب گرد – ارکان (ارجان) – پسا (فسا)
2- خوزستان (شکرستان) که شامل هرمز اردشیر که بعدها، «رامهرمز» گفته‌شده شهر ابله که بعدها «بصره» جای آن را گرفت.
3- اسپهان که عرب‌ها به آن اصفهان و بطلمیوس آن را «اسپدانای» نوشته. این شهر جزو ولایاتی بود که آن را « پری تکان »می‌گفتند که نام امروز آن «فریدن» است. این شهر 26 روستا داشت . اسپهان از دو شهر «جی» «گی» و یهوتکان (یهودیه) تشکیل می‌شد. کمندان یا کمیدان که شهر قم فعلی است جزو ولایت اصفهان محسوب می شد . قاشان (کاشان)که می گویند از لفظ «کی آشیان» گرفته شده نیز بین قم و اصفهان قرار داشته و جز ولایت نیم روز بوده‌است.
4- کرمان که شهر مهمی در جنوب شرقی نیم روز قرار داشت.
5- طوران و مکوران که مرکز حکومتی آن قصدار بود که با کلات امروز در بلوچستان پاکستان تطبیق می‌شود. این ولایت از مکران تا سند در سواحل دریای عمان و اقیانوس هند امتداد داشته‌است.
6- اسپیت که همان اسپیذ است در میان «نرما شیر» کرمان و سیستان که در اصل «نوهرمزد اردشیر» بوده‌است.
7- زابلستان (جابلستان): ولایتی است که شهر غزنه را در افغانستان غربی شامل بود.
8- سکستان همان سبحستان و سیستان دوره اسلامی است.
9- میشون (میشان) یا میسان عرب در حدود خوزستان کنونی
10- هگر (هجر عربی) که مرکز بحرین د رخلیج فارس قرار داشت.
11- بنیاد اردشیر (بنیات اردشیر): این شهر را اردشیر در بحرین روی خرابه های شهر الخط بنا کرد.
12- میش ماهیک (ماش ماهی) بین بحرین و عمان
13- مزون یامسون: نام ایرانی عمان در کنار خلیج فارس که مرکز آن صحار بود.
14- «خوژره هرستان» که همان لارستان امروز است.

نواحی اپاختر (شمال)

1-آتروپاتگان یا آذربایجان که دو مرکز (کرسی) داشت.
اول: «گنزک» و منطقه «شیز» در نزدیکی تخت سلیمان بود. دوم: اردبیل
2-ارمن (ارمنستان) که شهر عمده آن «والات شاپات» که اکنون به آن «اچمیازین» می‌گویند.
3- ورژان (ورژن) و گرجستان امروز که به عربی جرزان می‌گویند.
4- اران یا «آلران» یا آلبانی یونانی‌ها ولایتی بود در قفقاز مابین رود کورا یا ارس و دریای خزر بود و قراباغ و شیروان کنونی را نیز شامل می‌شد. ارانی‌ها از آریائی‌هایی ایرانی بودند. بنابراین نظر به رسم یونانی آن این مردم را با آلبانی در شبه جزیره بالکان نباید اشتباه کرد.
5- ری (راگا) در نزدیکی تهران امروز
8-گیلان در ساحل غربی دریای مازندران
9- لارچان در نزدیکی آمل مازندران
10- دیلوم که شامل چالوس و طارم و شاهرود بود.
11- دم باوند (دنباوند) که همان دماوند امروز است.
12-تیورستان (تبرستان): مشتق از نام قوم تپور که همان محل «پتش خوارگر» و طبرستان باشد.
13- رویان ولایتی جزو دیلم
14- آمل: از ولایات طبرستان

خراسان یا ولایات شرقی ایران

1- کومش را که به عربی «قومس» گفته‌اند و یونانی‌ها آن را «کمیس» گفته‌اند که شامل ولایات دامغان و حوالی آن بود.
2- ورکان یا گرگان که همان جرجان نیز گفته می‌شود.
3- اپر شهر (ابر شهر) همان نیشابور امروز است . روستاهای آن عبارت بودند از: ارغیجان، اسپراین، جوین، بیهک، باخزر، خواف، زورن، زام (جام)
4- تالکان (طالقان) منطقه‌ای در خراسان قدیم در افغانستان که در سر حد کشور کوشان بود.
5- خوست در افغانستان کنونی
6- سمنگان در ماورالنهر
7- زم در کنار جیحون این شهر جزو تخارستان بود
8- بامیان در نزدیکی بلخ
9- ترمذدر کنار جیحون

  امتیاز: 0.00