کوهزایی کاتانگایی


مقدمه

بیان ویژگى رخدادهاى زمین‎ساختى پرکامبرین ایران نیاز به داده‎هاى سنى و چینه‎شناسى قوى دارد و این در حالى است که داده‎هاى چینه‎شناسى و داده‎هاى پرتوسنجى روشنى از پرکامبرین ایران در دسترس نیست.
تغییرات سن پرتوسنجى سنگ‎هاى منسوب به پرکامبرین ایران از 2382 تا 342 میلیون سال است و امروزه در مورد خاستگاه و توالى چینه‎شناسى سنگ‎هاى یاد شده دیدگاه‎ها به قدرى دور از یکدیگر است که نزدیک کردن آنها به یکدیگر نشدنى است. نداشتن اطلاعات قابل قبول و وجود دیدگاه‎هاى گوناگون بحث در مورد چند و چون و زمان عملکرد رویدادهاى زمین‎ساختى پرکامبرین ایران را دشوار ساخته است.

شواهد چینه شناسی و زمین ساختی

شواهد قابل قبول نشان می‎دهد که کهن‎ترین رویداد زمین‎ساختى شناخته شده ایران در زمان نوپروتروزوییک و در فاصله چینه‎شناسى پی‎سنگ پرکامبرین دگرگونى و ردیف‎هاى موسوم به پرکامبرین پسین روى داده است که در نوشتارهـاى قدیمى با رویداد آسینتیـکAssyntic و یا بایکالــى Baikalian و امروزه با رخدادهاى «کاتانگایى»، «پان‎آفریکن Panafrican» و «حجازین Hedjazian» قیاس می‎شود. چند و چون رویدادهاى نام برده شده به طور کامل در ایران قابل شناسایى نیست.
شواهدى چند سبب شده‎اند تا این باور وجود داشته باشد که پیش از کاتانگایى رویدادهاى زمین‎ساختى کهن‎تر بر پی‎سنگ پرکامبرین ایران اثرگذار بوده‎اند. از سرشت فازهاى قدیمی‎تر از کاتانگایى، داده‎هاى روشنى در دست نیست و فاز یا فازهاى زمین‎ساختى مورد نظــر ممکن است با رویـداد کارولین Carolian در سپر بالتیک و یا چین‎خوردگـى مایوبین Mayobian، لیمپوپو Limpopo، ساتپورین Satpurian هند و یا کیبارین Kibarian آفریقا معادل باشد برخی زمین شناسان به دو رویداد زمین‎ساختى پیش از کاتانگایى باور دارد. یکى کوهزایى «چاپدونین» که کهن‎تر است و دیگرى رویداد «تاشکین» که نشانه‎هایى در بین رسوب‎هاى دگرگون شده درجه بالا و رسوب‎هاى دریایى پرکامبرین (سازند تاشک، و یا معادل‎هاى آن) دارد.
برخی زمین شناسان کهن‎ترین دگرشیبى ایران را بین رسوب‎هاى شبه فلیشى – تخریبى سازند ناتک m.a)750 تا 874) و رخساره‎هاى کافتى سازند ساغند (m.a 580 تا 750) می‎داند و بر این باور است که سازند ساغند با دگرشیبى، در زیر لایه‎هایى قرار دارد که به نوبه خود رخساره کافتى داشته و با سری‎هاى ریزو دسو قابل قیاس است.
به دلیل محدودیت‎هاى اطلاعاتى، بحث در مورد رویدادهاى زمین‎ساختى پرکامبرین ایران را باید به رویداد کاتانگایى محدود کرد. در ایران رخداد کاتانگایى، با چین‎خوردگى، دگرگونى و گسلش سنگ‎هاى پیش از پرکامبرین پسین و همچنین ماگمازایى بوده و بنابراین، ماهیت کوهزایى داشته که مهم‎ترین پیامدهاى آن عبارت است از:

تصویر


  • تبلور، سخت شدگى و پایدارى نسبى پی‎سنگ پرکامبرین ایران.


  • دو فاز میگماتیتى شدن وابسته به دو فاز دگرگونی.

  • دگرگونى ضعیف در حد اسلیت و فیلیت در البرز، کلمرد، غرب ارومیه.

  • تقسیم پی‎سنگ یکپارچه ایران به بلوک‎هاى جدا از هم و ایجاد زمینه لازم براى تشکیل حوضه‎هاى رسوبى مستقل و جدا از یکدیگر.

  • ایجاد چین‎هاى شمالى – جنوبى در پی‎سنگ پرکامبرین.

  • ایجاد گسل‎هاى طولى و عمده ایران در دو راستاى شمالى – جنوبى (گسل‎هاى هریرود، نایبند، نهبندان، کلمرد، کازرون) و شمال غربی – جنوب شرقی (راندگى اصلى زاگرس).

  • بازشدگى و ایجاد کافت‎هاى بین قاره‎اى نارس به سن پروتروزوییک پایانى – کامبرین به ویژه در ناحیه کرمان و جنوب شرقی زاگرس (حوضه هرمز).

  • ایجاد فرابوم در نواحى کلمرد، ساغند و جنوب دریاى خزر و 000.

  • ماگمازایى به صورت توده‎هاى گرانیتوییدى لکوکرات نیمه ژرف (دوران، چادرملو، بُرنورد 000) و روانه‎هاى ریولیتى قلیایى (ریولیت‎هاى قلیایى ریزو، قره‎داش، محمدآباد، اسفوردى و 000).

  • مشخصه رخداد کاتانگایى، ماگماتیسم قلیایى – متاسوماتیت خطى است که حاصل آن تشکیل کانسارهاى آهن، منگنز، آپاتیت، مگنتیت– آپاتیت، عناصر نادر خاکى، اورانیوم، توریم، سرب – روى، سنگ‎هاى تبخیرى در ایران مرکزى و مجموعه هرمز است.

  • دگرشیبى زاویه‎اى بین سنگ‎هاى پرکامبرین و ردیف‎هاى پرکامبرین پسین ایران. باید گفت که این دگرشیبى در همه جا به یک میزان نیست. براى نمونه در غرب ایران مرکزى و کوه‎هاى البرز، دگرشیبى کاتانگایى خفیف‎تر است، به گونه‎اى که در جنوب علم‎کوه و یا در بُرش ولی‎آباد (جاده چالوس) ارتباط سازند کهر و سنگ‎هاى پرکامبرین پسین هم‎شیب به نظر می‎رسد ولى یک تغییرسنگ‎شناسى ناگهانى در مرز آنها وجود دارد. گفتنى است که:

تصویر


1- نشانه‎هاى کوهزایى کاتانگایى به ویژه در ایران مرکزى (بافق، پشت‎بادام، گلپایگان، ترود، موته و آذربایجان) بیشترین مقدار را دارد. در کوه‎هاى زاگرس که سنگ‎هاى پرکامبرین برونزد ندارند، پیامد این رویداد ناشناخته است و تنها بر پایه داده‎هاى منطقه‎اى و یافته‎هاى موجود از پی‎سنگ پرکامبرین عربستان، یک رویداد تبلورى به سن 850 – 800 میلیون سال را می‎توان پذیرفت که ممکن است وابسته به کاتانگایى باشد. در کوه‎هاى البرز، اگرچه دگرگون شدن شیست‎هاى گرگان را نتیجه رویداد کاتانگایى دانسته‎اند ولى یافته‎هاى جدید، پرکامبرین بودن شیست‎هاى گرگان را پرسش‎آمیز ساخته و برخی زمین شناسان دگرگونى این مجموعه را به طور عمده نتیجه زمین‎ساخت برخوردى سیمرین پیشین می‎دانند. لذا، اثرات کاتانگایى در البرز چندان روشن نیست. هم‎شیبى نسبى بین ردیف‎هاى سازند کهر و پرکامبرین پسین نیز به پیامد ضعیف این رویداد در البرز اشاره دارد.

2- کوهزایى کاتانگایى بر سرنوشت زمین‎شناسى ایران اثرات درخور توجه داشته است، به گونه‎اى که بسیارى از زمین‎شناسان، روندهاى ساختارى کلى ایران و ایجاد حوضه‎هاى رسوبى بعدى (مانند زاگرس) را از جمله پیامد کوهزایى کاتانگایى می‎دانند و حتى، چارچوب ساختارى آلپى امروز ایران را به ارث رسیده‎ از امتدادهاى پی‎سنگ کاتانگایى می‎دانند.

3- هر چند که به دلیل مقایسه با رویداد پان‎افریکن، رخداد کاتانگایى به سن 600 تا 1000 میلیون سال پیش دانسته شده، ولى سن پرتوسنجى سنگ‎هاى آتشفشانى اسید (ریولیت‎هاى ریزو، قره‎داش 0000) که به طور دگرشیب زمین‎هاى چین‎خورده پرکامبرین را می‎پوشاند، 700 – 620 میلیون سال است و لذا شاید بتوان سن رویداد را 800 – 750 میلیون سال دانست.

موضوعات مرتبط با عنوان:







تعداد بازدید ها: 15052