لرزه خیزی ایران


مقدمه

سرزمین ایران، به عنوان بخشى از زون فعال زمین‎ساختى آلپ – هیمالیا، طرح پیچیده‎اى از مجموعة پوسته‎ها، قطعات زمین‎ساخت و زون‎هاى متفاوت زمین‎ساختى است که از نگاه نوزمین‎ساختى و لرزه‎زمین‎ساختى، ویژگی‎هاى خاص دارد.

شواهد زمین ساختی

شواهد گوناگون مانند زمین‎لرزه‎هاى امروزى، آتشفشان‎هاى نیمه‎فعال، سواحل بالا آمده، تداوم بالا آمدن گنبدهاى نمکى ،کَل‎فشان‎ها، پیدایش گسل‎هاى لرزه‎اى و 000، نشانگر تغییر و تحول ژئودینامیکى کنونى پوسته ایران و عدم تعادل آن است. در یک نگاه کلى، از شمال به جنوب، می‎توان سه صفحة بزرگ را در ایران شناسایى کرد. صفحه شمالى، به عنوان لبه جنوبى صفحه توران، شامل چین‎هاى حاشیه‎اى کپه‎داغ و فرونشست خزر جنوبى است که پوسته بازالتى دارد. صفحة میانى که محدود به دو زمیندرز تتیس کهن در شمال و تتیس جوان در جنوب است، شامل موزاییکى از بلوک‎هاى بخش شمالى اَبَر قاره گندوانا است که رشته کوه‎هاى چین‎خورده البرز و پهنه‎هاى مختلف ایران مرکزى و خاور ایران را دربر دارد. و سرانجام، ورق جنوبى، شامل واحد بزرگ‎ترى از خشکى گندوانا است که لبه شمال شرقی سکوى عربستان را می‎سازد و بخش ایرانى آن، کوه‎هاى زاگرس نام دارد. جدا از صفحه‎هاى گفته شده باید به رشته کوه‎هاى مکران اشاره کرد که نوعى جدایش درون قاره‎اى در سکوى پالئوزوییک ایران است که ویژگى زون‎هاى فرورانش کم‎شیب را دارد.
تصویر

در حال حاضر، تنش‎هاى فشارشى ناشى از بازشدگى دریاى سرخ و گسترش اقیانوس هند موجب حرکت و جابه‎جایی‎هاى نسبى متفاوت در پوسته‎ها و قطعات گوناگون قاره‎اى و اقیانوسى ایران می‎شود و در نتیجه، فعالیت‎هاى جوان زمین‎ساختى و تغییرات و تأثیرات متقابل قطعات زمین‎ساختى برهم، که متأثر از ساختارهاى حاصل از فازهاى زمین‎ساختى کهن‎تر است، زمینه لرزه‎خیزى به نسبت بالاى ایران فراهم می‎شود. در ایران، زمین‎لرزه‎ها به طور عمده حاصل همگرایى قطعات و زون‎هاى گوناگون است. افزون بر آن، حرکت در امتداد شکستگی‎هاى اساسى و همچنین محدود کننده و در مواردى قطع کننده قطعات در لرزه‎زمین‎ساخت ایران نقش دارد.

پهنه های زلزله خیز کشور

با توجه به داده‎هاى زمین‎لرزه‎هاى تاریخى و دستگاهى دو نوار لرزه‎خیز در ایران قابل شناسایى است. یکى نوار جنوبى (کوه‎هاى زاگرس) که روند شمال غربی – جنوب شرقی دارد و دیگرى، شمال ایران که شامل کوه‎هاى کپه‎داغ و البرزاست. بین این دو نوار، از جنوب به شمال، زون سنندج – سیرجان از نظر لرزه‎خیزى به نسبت آرام است. در ایران مرکزى، کانون زمین‎لرزه‎ها با شکستگی‎هاى محدود کننده و در مواردى قطع کننده قطعات کوچک و بزرگ هماهنگ است و تنش‎هاى به تقریب شمالى یا شمال شرقی، منجر به فرار قطعات ایران به سوى شرق شده و باعث می‎گردد گسل‎هاى به تقریب شرقی – غربی مرز شمالى این بلوک‎ها، مانند گسل دشت بیاض و گسل قائنات داراى سازوکار امتداد لغز چپ‎گرد باشند. در حالى که، در مرز جنوبى بلوک‎ها، حرکت‎ها از نوع امتداد لغز راست گرد است. و در بخش مرکزى قطعات، گسل‎هاى محدودکننده، با روند نزدیک به شمال – جنوب، داراى سازوکار راندگى هستند.
بازشدگى دریاى سُرخ (5/1 تا 2 سانتیمتر در سال) و حرکت صفحة آفریقا – عربستان در راستاى شمال و یا شمال – شمال شرقی و همچنین حرکت صفحه هند در راستاى شمال یا شمال – شمال غربی عامل فراوانى زمین‎لرزه‎ها در ایران است. چنین حرکت‎هایى که با دگرشکلى، شکستگى، فرورانش و برخورد صفحه‎‎هاى کوچک و قطعات گوناگون ایران همراه است، سبب می‎شود تا توان لرزه‎خیزى ایران بالا باشد که زمین‎لرزه‎هاى بزرگ سده بیستم زیر از آن جمله است.

تصویر


با توجه به محل زلزله‎هاى تاریخى و سده گذشته، محل گسل‎ها ارتباط لرزه‎خیزى با گسل‎ها، مطالعات آمارى نتایج حاصل از مطالعات نظرى در مورد توزیع شتاب و اطلاعات شدت نسبى، سطح کشور را به دو حوزه شدت نسبى تقسیم کرده ‎است. در حوزه نخست، احتمال رخداد زمین‎لرزه‎هایى با شدت نسبى 8 مرکالى و بیشتر وجود دارد و ضریب زلزله‎خیـزى «یک» در این حوزه پیشنهاد شده که اغلب شهرهاى پرجمعیت کشور در این حوزه قرار دارند. در حـوزة دوم، احتمال وقوع زلزله‎هایى با شدت نسبى تا 7 مرکالى وجود دارد و ضریب زلزله‎خیزى «75%» است. این حوزه شامل شهرهاى اصفهان، آبادان، خرمشهر، زابل، بیجار، میاندوآب و تکاب می‎باشد.
بر اساس فعالیت گسل‎ها و اُفت شدت نسبى زمین‎لرزه‎ها از محل رخداد، سطح کشور را به 5 حوزه تقسیم کرده‎اند. حوزة (0) با شدت نسبى 3 مرکالى یا کمتر، حوزه (1) با شدت نسبى 4 و 5 مرکالى، حوزه (2) با شدت‎هاى نسبى 6 و 7 مرکالى، حوزه (3) با شدت‎‎هاى 8 و 9 مرکالى و بالاتر و حوزه (4) مناطقى است که اطلاعات کافى در باره آنها موجود نیست. نقشه پهنه‎بندى خطر لرزه‎اى ایران، تهیه شده توسط پژوهشگاه بین‎المللى زلزله‎شناسى و مهندسى زلزله جدیدترین پهنه‎بندى قابل استناد است.

زمان(شمسی)
پهنه مهلرزه ای
بزرگی
شدت
گسله مسبب زمین لرزه
بهمن1288
سیلاخور(جنوب شرقی بروجرد)
4/7
X
درود
12/2/1308
باغان-گرماب(کپه داغ)
3/7
X
باغان-گرماب
17/2/1309
سلماس(آذربایجان)
3/7
X
سلماس
11/4/1336
سنگچال(مازندران)
8/6
VIII
25/5/1337
فیروزآباد(شمال غربی نهاوند)
6/6
X
گارون-نهاوند
10/6/1341
بویین زهرای قزوین
2/7
X
ایپک
9/6/1347
دشت بیاض(خراسان)
4/7
X
دشت بیاض
فروردین1348
قیر-کارزین(فارس)
9/6
IX
فروردین1356
ناغان- اردل(چهار محال بختیاری)
1/6
VII
آذر1356
درتنگل زرند(کرمان)
7/5
VII
کوهبنان
شهریور 1357
طبس
4/7
X
طبس
آبان 1358
کوریزان(قائنات)
6/6
VII


مباحث مرتبط با عنوان:
















تعداد بازدید ها: 42964